Bir Başkadır üzerine

Stilist yapısı ve nostaljik anlatı formuyla yeni Türkiye’nin kabullenilmiş portresini temsili tiplemeleri üzerinden göstermeye çalışan Bir Başkadır, açılışını İstanbul’un şehir merkezine uzak bir varoş mahallesinde yapıyor. Akıştaki geniş kadrajlar, takip planları derken bağımsız filmleri andıran bu sessiz açılışın iyi bir sinematografiyle sunulması dizinin bir artısı olarak göze çarpıyor. Arada sırada bayıldığı için psikiyatriste görünmek isteyen Meryem’i ve onu karşılayan Dr. Peri’yi ilk seans ile birlikte tanımaya başlarız… Meryem uzun uzun bakışlarının ardından nihayetinde kendisinden, çevresinden bahsetmeye başlar. Abisi Yasin’den, yengesi Ruhiye’ye, mahallesindeki cami hocası Ali Sadi’den, evine temizlik yapmaya giden Sinan’a kadar daha sonra tanıyacağımız bu karakterler hakkında doneler vermeye başlar. Mevzu bahis Sinan’a geldiğinde alakasız cevaplar veren Meryem, bu konuda konuşmak istemez. Abisinin askerliğini komanda olarak yaptığını, yengesinin nedenini bilmediği travmasını ve her şeylerini danıştıkları cami hocasından bahseder…

Yoksul muhafazakar bir ailenin tesettürlü bir genç kızını temsil eden Meryem’e ve diğer tiplemelerin küçük dünyasına yolculuk ederken kendimi zaman zaman bir klibin ya da yoğun duygularla harmanlanmış bir Yeşilçam melodramında buldum. Hikaye günümüzde geçmesine rağmen anlatı 70’lerin, 80’lerin arabesk estetiğinde, dokusunda ilerliyor… Özellikle ilk bölümlerin finallerinde Ferdi Özbeğen’in güzelim şarkılarıyla yükselişe geçen bu stilist yapı, bana göre dizinin en etkileyici kozunu oluşturmuş. Klasik bir Türk dizisi formatındaki tüm klişeleri merkezine alan Bir Başkadır’ın herhangi bir ulusal TV kanalına koysak sırıtmayacak ya da mevcut sistemi, yeni Türkiye aklını rahatsız etmeyecek sönük bir yapısı var. Dert edindiği konular var elbet ama bu konular o kadar yüzeysel ve havada kalıyor ki bir amaca, bir bütünlüğe hizmet etmiyor.

Ali Sadi hocanın islamcı-muhafazakar kimliğinden çok aydın-özgürlükçü bir bilge olarak tanıtılması üzerinden gideyim biraz. Neredeyse hiç bir pürüzü yokmuş gibi gösteriliyor. Yönetmen uyguladığı kadrajlarla, açılarla Ali Sadi hocaya subjektif bir şekilde yaklaşarak onu destekliyor. Özellikle çiçekler (sahte çiçek, gerçek çiçek) üzerine konuştuğu sahnede Ali Sadi hocayı bilgelik makamına yükselten bir sinematik aktarım mevcut. Bu durumdan sebep Ali Sadi hoca seyirciye güvenilir ve sempatik gelmeye başlıyor… Burada rahatsız olduğum bir durum var. Sinematik aktarım Ali Sadi hocayı her daim haklı ve bilge gösteriyor ya, bu sebeple Ruhiye hakkındaki görüşlerini de desteklemiş oluyor. İşte burada “erkek aklının” kabul görüldüğü politik bir açık var. Ruhiye’nin sahte bir çiçeğin yapraklarına kandığını düşünen Ali Sadi Hoca, Ruhiye’yi dolaylı yoldan artık evinin hanımlığını yapmadığı için eleştiriyor aslında. Oysa Ruhiye’nin çocuk yaşta tecavüze uğradığını bilmiyor. Ruhiye’nin başına gelenleri bilmemesi, eleştirmesi, sahte çiçeklere kandığını düşünmesi problemli bir durum. Bu olay çoğu insanı neden rahatsız etmiyor? Çünkü sinematik aktarım hocayı öylesine bilge, doğru, dürüst bir insan olarak gösteriyor/destekliyor ki bir bakıma muhafazakar erkek aklını da doğrulamış oluyor. İnsanlık tarihine baktığımızda özellikle devlet kavramının gelişimine ön ayak olan erkek – tanrı; güç – iktidar birlikteliği vardır. Eski zamanlarda bir kral/padişah ülkesini yönetmek için nasıl mutlak bir güce sahipse, benzer akıldan gelen erkeklik kavramı da ailenin güç simgesini oluşturan bir etken. Devlet aklı erkek zihniyetinin ürünüdür. Gücün ve iktidarın yegane temsili erkekte toplanmıştır. Zaten muhafazakarlığın yapbozunu da kadının özgürlüğünden bihaber feodal erkek aklı tamamlar. Ali Sadi Hoca, herhangi bir kadın hakkında bilmeden etmeden konuşmayı kendinde meşru görüyor. Çünkü toplum tüm gücüyle bu aklı destekliyor… Bir filmde/dizide kamera hareketinin, açıların, kadrajların bir anlamı vardır. Aktarılan bu açılar sayesinde karakterlerinden diyaloglara, o karakterlere nasıl bir açıyla, kadrajla bakacağımızı bizatihi yönetmen belirler. Yani karakter istediği kadar doğru olduğunu düşündüğü söylemlerde bulunsun, yönetmen onun aslında saçmaladığını vurgulamak isterse ona göre bir açı ya da kamera hareketi belirler ve öyle çeker. Karakter ile seyirci arasındaki ilişkinin nasıl olması gerektiğini yönetmen belirler. Hikayede en canı yanan, toplum tarafından en hırpalanan karakter Ruhiye. Ama her şeyin en iyisini bilen Ali Sadi Hoca tarafınca sahte şeylere inanmış biri gibi tanıtılıyor.

Ali Sadi Hoca, kafasına estiği zamanlarda karavanıyla yolculuklara çıkan, yolculuklarında kamp kuran, yeniliklere açık, modern, anlayışlı, evrensel bir insan konumunda işleniyor. Sanki Amerikan filmlerinden fırlamış da Türkiye’de geçinmek için imamlık yapmak zorunda kalmış biri gibi davranıyor. Türkiye gerçekliğinde muhafazakar bir imamdan beklenmeyecek her ilerici davranış Ali Sadi hocada mevcut. Eşinin beklenmedik ani ölümüne sebep olan yolculuk öncesi genç kızını evde tek başına bırakıyor. (iki haftadan önce dönmeyecekleri belirtilir). Cami hocasını geçtim, muhafazakar bir baba bile memlekete giderken genç kızını İstanbul gibi bir yerde tek başına bırakmaz. Memlekete mi gidilecek, uygun zaman geldiğinde tüm aile fertleriyle gidilir. Hayrunnisa başını açıyor muhafazakar Ali Sadi Hoca bu durumu anlayışla karşılıyor… Türkiye gerçekliğinde küçük yerlerde özellikle baba bir imamsa/cami hocasıysa durumlar çoğu zaman daha katı bir şekilde yaşanır. Camiye gelen mahalleliye örnek muhafazakar bir aile yaşantısını vermek zorunda hisseder kendini cami hocası… Çünkü saygınlığının, itibarının zedelenmesini istemez. Elalem ne der düşüncesi tüm ailenin birincil kaygısı olur. Bu durum zaten muhafazakar aile yapılarında kültürmüş gibi işlenen bir yaşam biçimidir. Peri’nin işine sanki daha yeni başlamış toy bir doktor gibi “beceremiyorum” kaçışı, tesettürlü hastalara bakış açısı vs. sanki onları ilk defa bu devlet hastanesinde görüyormuşçasına yaşadığı şaşkınlık o kadar yapmacık ki. Yine Türkiye gerçekliğinde okuduğu bölümde uzmanlığa, doktorluğa yükselmiş birinin daha önce çalıştığı hastanelerde, anadolu-doğu görevinde vs. defalarca ve defalarca tesettürlü kadın görmüş olması ve işine devam ediyorsa da bu durumu çoktan aşmış olması gerektiğini vurgulamak isterim. Yasin’i bir gece barda güvenlik olarak görüyoruz. Sonra günler haftalar geçiyor, bir daha çalıştığını görmüyoruz. Yasin bir işçi ama kafasına estimi “hadi köye gidelim” diyen biri. İstanbul’da zor bela geçinen hangi işçi patronundan izin almadan kafasına estiği gibi memleketine gitmek için yolculuğa çıkabiliyor? Hangi islamcı, muhafazakar bir mahalle delikanlısı allahtan, peygamberden, duadan, namazdan söz etmeden önce Jung konuşuyor? Bunlar gibi Türkiye gerçekliğiyle uyuşmayan yaşantılar mevcut. Evet, kurmaca bir hikayede salt gerçek karakterler aramamıza gerek yok. Benim rahatsız olduğum durum karakterlerin neden gerçekçi olmadığı değil. Belli ki bir yönetmen tercihi doğrultusunda ilerleyen bir kod değiştirme, ezber bozan bir yapıbozumcu tavır var. Rahatsız olduğum nokta; hikayenin dert ettiği toplumsal meselelerimizi bir başkadır benim memleketim çatısı altında toplayıp, değindiği her konunun salt gerçekçi olması. Burayı biraz daha açayım… Evet bu ülkede bir Kürt sorunu var, dizide az da olsa değiniliyor. Bu ülkede başı kapalı kadın – başı açık kadın çatışması var. Bu ülkede eşcinsellere karşı bir nefret var, bu ülkede insanları ötekileştiren, ırkçılık yapan bir çoğunluk var. Evet seküler ve dindar çatışması var… Yani dizide Türkiye’nin bütün sıkıntılarına, problemlerine gerçekçi bir yaklaşımla yer veriliyorken, bunun temsilini sunan tiplemeler (Meryem hariç karakter olamadıklarını düşündüğüm için “tip” diyorum çünkü karakter olacak bir derinlikleri yok) ülke gerçekliğinden uzak davranışlarda bulunuyorlar. Burada uyumsuz bir hâl var bence. Tiplemeler üzerinden bir kod değiştirme, ezber bozma müdahelesi net olarak anlaşılıyor. İtiraz ettiğim nokta, kurmaca bir hikayenin salt gerçekçi karakterler sunması elbette zorunlu değil fakat hikayenin dert edindiği meselelerde açık bir şekilde gerçekçi durumlar, problemler ele alınıyorsa bu olayları bize aktarmak için yazılan karakterlerin de en az ele alınan konular kadar gerçekçi bir yaşama uyum sağlaması gerekiyor. Yoksa her şey havada kalır. Amaca ulaşılmaz. Toplumu oluşturan bireyler çoğu zaman olmadıkları gibi yansıtılırsa bu durumun ucu illa ki topluma da yansır. Gerçekçi olmayan bir temsili karakter, gerçekçi olmayan iki temsili karakter, üç temsili karakter… derken gerçekçi olmayan bir toplum meydana gelir. Yani hikaye Türkiye gerçekliğini masaya yatırmıyor olsaydı işte o zaman gerçekçi bulmadığım tiplemelerle hiçbir sorun yaşamazdım. Yönetmenin kendi dünyası der geçerdim. Durum öyle değil.

Ruhiye, 20 senedir kafasından atamadığı tecavüz travmasını artık bitirme umuduyla köyüne gidiyor. Tecavüzcüsüyle karşılaşıyor ve kocasının zamanında tecavüzcüyü öldürmekten beter ettiğini öğreniyor. Sonra birden düzeldiğini, sağlığına kavuştuğunu gözlemliyoruz. Buna sebep olan unsur ise kocasının, yani erkeğin gücüne duyduğu minnette yatıyor. Bu meseleyi daha detaylı irdelemek isteyenler için 5harfliler.com sitesinden Haziran Düzkan’ın Bir Başkadır: Sakın Kader Deme başlıklı yazısını öneririm. En azından olaylara benzer açılardan baktığım birilerini görmek mutlu ediyor. Sinematik aktarım bu sahnede de bu durumu, yani erkeğin gücünü yine meşru kılıyor. Yeşilçamvâri mutlu sona hazırlık yapıyor… Majör depresyon yaşayan, daha önce defalarca intihara kalkışan Ruhiye bir anda kendisine geliyor. Böylesine ciddi bir travmanın eşiğindeki bir insan nasıl bu kadar hızlı toparlanabiliyor, anlamakta güçlük çektiğim bir başka olay.

Meryem karakteri hariç hemen hemen tüm tiplemelerin birer karikatür gibi boşlukları doldurmaya çalıştığı, zamandan çaldığı Bir Başkadır’da bütünlüklü bir hikaye olmadığı için çoğu sahne birbirinden kopuk ilerliyor. Gülbin ile Gülan’ın saç baş kavgası, iyice kutuplaşan ve artık kardeş kavgalarına iyice alıştığımız yeni Türkiye’nin siyasi iklimini yakalayabiliyor. Ben artık acılı aile temsilinin Kürtlere oynatılmasından bıktım usandım. Bu kör göze parmak ajitasyon ne zaman bitecek diye bekliyorum… Dizinin temasında “bizi birbirimize düşürüyorlar”, -aslında bir başkadır bizim memleketimiz- güzellemesi var. Hayır, bizi birbirimize düşürmelerinden çok bu ırkçılığa, ötekileştirilmeye kol kanat geren bir toplum ve o toplumdan nemalanan bir iktidar ve çevresi varken bizi birbirimize düşüyorlar algısı maalesef somut bir yere bağlanmıyor. İnsanlar birbirlerine bayılmak zorunda değil. Aynı görüşte, dünyayı aynı mutlulukta ya da aynı karamsarlıkta görmelerine gerek yok. İnsan hakları doğrultusunda, din, dil, ırk gözetmeksizin anayasada herkesin hür ve eşit bir şekilde yaşamına, düşüncelerine saygı duyulması kâfi. Kürtlerin ana dil hakkını çok gören çoğunluk ve bu çoğunluğun siyasete yansıması dizideki gibi toz pembe dertlerden çok daha sıkıntılı. Dizi ne yapıyor, iktidarı oluşturan çoğunluğun ekmeğine yağ sürüyor. Bizi birbirimize düşürdüler evet ama bunda toplumun da en az siyaset kadar hatası olduğunu es geçemeyiz. Bizi birbirimize düşürüyorlar evet ama bu toplumun, bu çoğunluğun hiç mi suçu günahı yok?

Finale yaklaştığımızda evlenmemiş kadın doktorlar çevreleri tarafınca bir baltaya sap olamadın eleştirileri alırken, toplum tarafınca normal karşılanmayan bu bekarlık hâlinin kurtarıcısı çoğunluğun temsili Meryem oluyor. Evliliğin simgesi yüzükle kurduğu bağ her şeyi açıklıyor… Peri, varlıklı bir ailenin yurtdışında okumuş evladı, Türkiye gerçekliğine alışamayan, kendi tabirince ülkeye akvaryumdan bakan seküler kesimin temsili doğrultusunda yazılmış bir tipleme. Sinematik aktarım, her fırsatta onun yalnızlığına parmak basıyor. Peri’nin lüks bir hayat standartları var ama mutlu değil. Yalnız olduğu için mutlu değil algısı yaratılıyor. Meryem’in hayat enerjisine imreniyor. Hikaye Peri’yi antipatik bir karaktere evirdikçe, evliliği bir kadınlık görevi olarak gören Meryem’in yanında ezilip bükülmesine sebep oluyor. İşin ilginç tarafı şu ki, normal şartlarda yeterince politik olmayan işleri eleştiren, burun kıvıran politik bilinç, kabullenilmiş yeni Türkiye’nin genele yayılan apolitik aktarımına alkış tutabiliyor. Burada bir çelişki ve bana göre büyük bir açık var.

guneybirtek@gmail.com

Tags from the story
Diğer yazıları Güney Birtek

Alice Rohrwacher’den Lazzaro Felice (Mutlu Lazzaro) 1 Mart’ta Sinemalarda!

Alice Rohrwacher’in Cannes’da En İyi Senaryo Ödülü’nü kazanan son filmi MUTLU LAZZARO,...
Devamı

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir